Jon Arana zumarragarra, lur azpiko Europako gelarik handiena zapaldu zuen aurrenekoa izan zen 1958an; 50 urteren ondoren, berriro jaitsiko da espeleologo eta mendizalea Torca del Carlista leize-zulora, datorren urtean. Otamotzen ere elkarrizketa egin genion orain gutxi Jon Aranari
Espeleologian urte asko eta askoko esperientzia duen mendizalea da Jon Arana. (Zumarraga, 1927). 81 urte beteko ditu datorren urteko apirilean, baina Aranak 81 urte betetzea baino lehenago badu bestelako helbururik.

1958. urtean, duela ia 50 urte, Karrantzan (Bizkaia) Torca del Carlista leize handiaren barrenera iritsi zen lehena izan zen. Leize zulo hori Europako lur azpiko gelarik handiena duena da.

Urtemuga hori dela-eta ospakizun bat egiteko asmoa dute, eta Aranari berriro jaisteko gonbitea egin diote. Onartu egin du, eta jaisteaz gain bere herri kutuneko Ama Birjinaren irudia eraman nahi du berarekin batera; Zumarragako Antioko Amaren irudi bat uztea du helburu leizearen sakonean. «Herriak emandako irudia izango da, alkatearekin hitz egin dugu jada».

Orain 50 urteko jaitsiera garrantzitsu hura atzo bailitzan gogoratzen du; konturik txikienak ere gogoan ditu, eta zenbat eta gehiago aipatu, orduan eta bizitasun gehiagorekin kontatzen du. Ahotsaren tonuan ere antzeman dakioke emozioaren zantzua.

Gaur egun Zumaian bizi bada ere, goierritartzat, zumarragartzat du bere burua Aranak, eta amorratzen egon ohi da inguru hauetara, bere jatorriko lurrera gerturatzeko.

Aurreneko jaitsiera

Duela 50 urte izan zen. Bizkaiko Karrantza herrian bi leize zeuden esploratu gabeak, «Torca del Carlista eta La Gran Ruptura deitzen zituztenak». Taldetxo bat bildu zen horiek aztertzera. Tartean lau gipuzkoar zeuden, eta nola bi leize-zulo ziren, binaka banatu ziren.

Aranari bigarrena tokatu zitzaion. Leizera joan eta 70 metroko sakonera zuela soilik jabetu zen, eta itsua, irteerarik gabea zela ere baieztatu zuen, bera izan baitzen beheraino jaisten aurrena. «Oso txikia zen», dio Aranak.

Beste taldekoak leizera joaterakoan materiala eramaten lagundu zien Aranak, baina leizearen inguruetan «mendi buelta» egiteko aprobetxatu zuen. Handik itzultzean oraindik ere leizearen kanpoaldean ikusi zituen lagunak. Zer moduz ari ziren galdetu eta oraindik 30 metrora zeudela esan zuten. Aranari «oso gutxi» iruditu zitzaion, izan ere bazuen zulo horren berri eta jakin bazekien «handi samarra» zela.

Orduantxe, barruan zegoen batek erreleboa eskatu zuenean, Arana tokatu zen kanpoan, eta lagunek utzitako tresneriarekin barrura joatea egokitu zitzaion.

30 metrora «nahiko ongi» jaitsi zen. «Han egoteko toki txiki-txiki bat zegoen, bi lagun egoteko adina. Handik 15 bat metrora, koska txikitxo bat zegoen eta gorputza dantzatuz lortu nuen hara iristea. Han, ordea, makurtuta egon beharra zegoen. Esertzea lortu nuen eta hankak zintzilik geratzean, hutsunea nabaritzen hasi nintzen.Erabateko iluntasun hartan, hutsune izugarria sentitzen zen eta tira egiten zuela zirudien», kontatzen du, aurkikuntza historikoaren atarian.

Une horretan, hutsunea zenbaterainokoa zen jakitea tokatzen zen; harritxo bat hartu eta zuloan behera bota zuen, kontatzen hasiz. 11raino iristean ez zuela entzungo pentsatu zuen, baina orduantxe nabaritu zen harritxoaren takatekoa. 100 metrotik gorako sakonera zuen zuloaren goialdean zegoen Arana. Urik ez zegoela ziurtatzeko moduan zen, behintzat. «Ura egonez gero ez dago jakiterik potzua txikia edo handia den, baina urik ez badago zuloaren sakontasuna jakin daiteke», azaldu du Aranak. Lau aldeetara egin zuen harriekin neurketa berdina, eta sekulako gela zela ohartu zen: 100 metroko sakonera zuen eta lau aldeetara antzeko. «Guggenheim eraikina erraz sartzeko moduko lekua dago barrenean». Beheraino jaistea erabaki zuen Aranak. Sakonera helduta, goikoei jakinarazi behar zien iritsiera, eta horretarako kodeak erabiltzen zituzten.

Kodeak eta tresnak

Kodeak aurretik zehaztuta izaten dituzte espeleologoek. Sostengu gisara erabiltzen zituzten sokei tira eginda edo txilibitua joz komunikatzen ziren garai hartan. Tiraldi edota txistu bakoitzak bere esanahia zuen.

Behin tira eginda stop ulertzen zen; bi aldiz tira eginez gero i-go esaten zen; eta hiru aldiz eginez gero be-he-ra joateko erabakia hartu zutela jakinarazten zen. Lau aldiz txistu egin edo sokari lau aldiz tira eginda, beheraino iritsi zela adierazten zen: i-ri-tsi-naiz. Horixe izaten zen harkaitz artean erabiltzen zuten hizkuntza edo kodea.

Tresnak ere bereziak zituzten duela 50 urte. Kaskoa, hasieran gerra garaikoa erabiltzen zuten, eta gerora hasi ziren obretakoa erabiltzen. Espeleologia munduan garrantzia handia duen beste elementu bat argia da. Era desberdinak zeuden iluntasuna argitzeko ere; bakoitzak bere sistema gogokoena erabiltzen zuen, eta Aranarena karburoa zen.

Torca del Carlistara jaisterakoan kasualitatez harrapatu zuten, eta bere tresneria kanpamentuan utzia zuen. Taldekide batek utzi zion kaskoa, bateriaduna. «Ez dut horrelakorik gehiago ikusi nahi». Bateria bukatuz gero zulo beltzean argirik gabe geratzeko arriskua sumatzen zuen, eta errezeloz ibiltzea tokatu zitzaion: «Karburoa bukatzera doanean abisatu egiten du, bateriak ez». Kaskoa, argia, sokak, eskalak eta gerrian aiztoa hartuta ibiltzen ziren.

Apirilerako gogo bizia

2008ko apirila iristeko zain jarrita dago Arana. «Ondo jaitsiko dut, igotzean dago arazoa. Tresneria aldatu da eta teknikak ere bai». Txiki-txikitatik kirol asko egin izan du Jon Aranak. Lagun artean boxeoan eta pilotan aritua da. Pasiatzen kalean aritzen da, eta mendian ibiltzea ere gustuko du.

Jaitsi zuen lehenengo leize-zuloa Aizkorrikoa izan zuen Aranak, baina ordutik Euskal Herriko makina bat harribitxi ezagutu ditu zumarragarrak. «Batzuk ahazten dira, baina horrelakoak ez» dio, Europako lur azpiko gelarik handienarekin gogoratuz.